Acele Kamulaştırma Usulü, Uygulama Şartları ve Taşınmaz Malikinin Hukuki Hakları

Öz

Mülkiyet hakkı, bireylerin ekonomik ve sosyal varlıklarını sürdürebilmelerinin temel güvencelerinden biri olup Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ve uluslararası insan hakları sözleşmeleriyle koruma altına alınmıştır. Bununla birlikte mülkiyet hakkı mutlak nitelikte olmayıp kamu yararının gerektirdiği hâllerde ve kanunla öngörülen koşullar çerçevesinde sınırlandırılabilmektedir.

Kamulaştırma, devletin ve yetkili kamu tüzel kişilerinin kamu hizmetlerinin yürütülmesi amacıyla özel mülkiyete konu taşınmazları, gerçek karşılıklarını ödemek suretiyle edinmesini sağlayan anayasal ve yasal bir idari müdahale yöntemidir.

Kamulaştırma işleminin hukuka uygunluğu yalnızca kamu yararı kararının varlığına bağlı değildir. İşlemin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurları yönünden hukuka uygun olması, kamulaştırmanın kanuni usullere göre yürütülmesi ve taşınmaz malikinin mülkiyet hakkının ölçüsüz biçimde sınırlandırılmaması gerekmektedir.

Bu çalışmada kamulaştırmanın hukuki niteliği, anayasal dayanakları, kamu yararı kavramı, kamulaştırma süreci, taşınmaz malikinin hakları ve yargısal denetim mekanizmaları incelenmektedir.

1. Kamulaştırmanın Hukuki Niteliği ve Anayasal Dayanakları

Kamulaştırma, özel mülkiyet hakkına kamu gücü kullanılarak gerçekleştirilen en kapsamlı müdahalelerden biridir.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 35. maddesi uyarınca herkes mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar yalnızca kamu yararı amacıyla ve kanunla sınırlandırılabilir.

Anayasa'nın 46. maddesi ise devletin ve kamu tüzel kişilerinin, kamu yararının gerektirdiği hâllerde, karşılıklarını peşin ödemek şartıyla özel mülkiyette bulunan taşınmaz malların tamamını veya bir kısmını kanunla gösterilen esas ve usullere göre kamulaştırabileceğini düzenlemektedir.

Anayasa'nın 46. maddesinde öngörülen peşin ödeme ilkesinin kanunda belirtilen istisnaları bulunmaktadır. Bu nedenle ödeme rejimi, kamulaştırmanın niteliği ve uygulanacak özel hükümler çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Kamulaştırma işlemlerinin temel yasal dayanağı ise 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'dur.

Kanun'un 3. maddesi uyarınca idareler, kanunlarla yapmakla yükümlü bulundukları kamu hizmetlerinin veya teşebbüslerinin yürütülmesi için gerekli taşınmazları, kanunda belirtilen koşullarla kamulaştırabilir.

Bu düzenlemeler birlikte değerlendirildiğinde kamulaştırmanın hukuki meşruiyeti üç temel unsur üzerinde şekillenmektedir: kamu yararının bulunması, kanuni usule uygun hareket edilmesi ve taşınmaz malikine hukuken öngörülen karşılığın sağlanması.

2. Kamulaştırmada Kamu Yararı Kavramı

Kamulaştırma işleminin temel koşullarından biri kamu yararının bulunmasıdır.

Kamu yararı, idarenin bireysel çıkarların ötesinde toplumun ortak ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik faaliyetlerini ifade eden hukuki bir kavramdır.

Ulaşım altyapısının geliştirilmesi, kamu sağlık tesislerinin inşası, eğitim kurumlarının kurulması, enerji nakil hatlarının oluşturulması ve diğer kamu hizmetlerinin yürütülmesi amacıyla kamulaştırma yapılabilmektedir.

Bununla birlikte bir faaliyetin kamu hizmetiyle ilişkili olması, gerçekleştirilen her kamulaştırma işleminin kendiliğinden hukuka uygun olduğu anlamına gelmemektedir.

İdarenin kamu yararı gerekçesinin somut, hukuken geçerli ve kamulaştırma amacıyla bağlantılı olması gerekmektedir.

2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 5. ve 6. maddelerinde kamu yararı kararı vermeye ve bu kararı onaylamaya yetkili merciler düzenlenmiştir.

Kamulaştırma kararının yetkili idari makam tarafından alınmaması veya kanunda öngörülen onay sürecinin tamamlanmaması, işlemin hukuka uygunluğunu etkileyebilir.

İdari işlemin kamu yararı amacı dışında kullanılması da maksat unsuru yönünden hukuka aykırılık oluşturabilir.

3. Kamulaştırma İşleminin İdare Hukuku Bakımından Denetimi

Kamulaştırma kararı, idari işlem niteliğindedir. Bu nedenle idari işlemlerin hukuka uygunluğunun denetiminde uygulanan temel ilkeler kamulaştırma işlemleri bakımından da geçerlidir.

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesi uyarınca idari işlemler; yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurları yönünden hukuka uygunluk denetimine tabidir.

Kamulaştırma işlemlerinde bu unsurların her biri ayrı önem taşımaktadır.

Yetki unsuru bakımından kamulaştırmayı gerçekleştiren idarenin kanuni yetkisinin bulunması gerekir.

Şekil unsuru bakımından kamu yararı kararı, onay işlemleri, bildirimler ve diğer zorunlu usullere uygun hareket edilmelidir.

Sebep unsuru yönünden kamulaştırmayı gerektiren maddi ve hukuki koşulların bulunması aranır.

Konu unsuru bakımından kamulaştırılan taşınmazın veya taşınmaz bölümünün kamu hizmeti amacıyla hukuken bağlantılı olması gerekir.

Maksat unsuru yönünden ise kamulaştırmanın kamu yararı amacıyla gerçekleştirilmesi zorunludur.

Bu unsurlardan herhangi birindeki hukuka aykırılık, işlemin iptali sonucunu doğurabilecek nitelikte olabilir.

4. Kamulaştırma Sürecinin Aşamaları

Kamulaştırma işlemleri, kural olarak 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nda öngörülen aşamalar doğrultusunda yürütülmektedir.

İlk aşamada idare tarafından kamulaştırma ihtiyacının belirlenmesi ve gerekli idari kararların alınması söz konusudur.

Ardından kamulaştırılacak taşınmazın tapu kayıtları, yüzölçümü, hukuki durumu ve malik bilgileri araştırılır.

Kanun'un 8. maddesi uyarınca idarenin öncelikle satın alma usulünü uygulaması esastır. Bu kapsamda taşınmaz malikine uzlaşma imkânı tanınır.

Satın alma usulüyle anlaşma sağlanması durumunda taşınmazın idare adına devri gerçekleştirilebilir.

Anlaşma sağlanamaması hâlinde ise idare tarafından Kanun'un 10. maddesi kapsamında asliye hukuk mahkemesinde kamulaştırma bedelinin tespiti ve taşınmazın idare adına tescili talep edilir.

Bu süreçte idari işlemin hukuka uygunluğu ile taşınmazın bedelinin belirlenmesi farklı hukuki inceleme alanlarını oluşturmaktadır.

5. Kamulaştırma İşleminin İptali Davası

Kamulaştırma işleminin hukuka aykırı olduğunu düşünen taşınmaz malikleri, kanunda öngörülen koşullarla idari yargıda iptal davası açabilir.

2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 14. maddesi, kamulaştırma işlemine karşı açılacak davalara ilişkin özel hükümler içermektedir.

Bu kapsamda kamulaştırma işleminin iptali davasında, Kanun'un 10. maddesi uyarınca mahkemece yapılan tebligat veya ilgili özel düzenlemelerde belirtilen bildirim ve ilan süreçleri önem taşımaktadır.

Kamulaştırma Kanunu'nun 14. maddesinde öngörülen özel dava açma süresi, genel idari dava açma süresinden farklıdır. Bu nedenle her somut olayda işlemin tebliğ tarihi ve uygulanacak özel hükümler dikkatle incelenmelidir.

İptal davasında idarenin kamu yararı kararının bulunup bulunmadığı, kamulaştırmanın dayandığı hukuki nedenler ve işlemin ölçülülük ilkesine uygunluğu değerlendirilebilir.

İşlemin iptali ile bedel tespiti davasının farklı yargı kollarında görülmesi, yargılama süreçleri arasında usuli bağlantılar doğurabilmektedir.

6. Mülkiyet Hakkı ve Ölçülülük İlkesi

Kamulaştırma işlemlerinde mülkiyet hakkına müdahalenin meşru kabul edilebilmesi için kanunilik ve kamu yararı koşullarının yanında ölçülülük ilkesine de uygunluk aranır.

Ölçülülük ilkesi, kamu yararı amacıyla gerçekleştirilen müdahalenin bireye aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklememesini gerektirir.

Anayasa Mahkemesinin mülkiyet hakkına ilişkin içtihatlarında, kamu yararı ile bireyin mülkiyet hakkının korunması arasında adil bir dengenin kurulması gerektiği vurgulanmaktadır.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne Ek 1 No.lu Protokol'ün 1. maddesi de mülkiyetin korunmasını güvence altına almaktadır.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Sporrong ve Lönnroth/İsveç kararında mülkiyet hakkına müdahalelerde kamu yararı ile bireyin hakları arasında adil denge kurulması gerekliliğini ele almıştır.

Aynı şekilde James ve Diğerleri/Birleşik Krallık kararında da mülkiyet hakkına müdahalenin kamu yararı ve ölçülülük boyutları değerlendirilmiştir.

Bu ilkeler, kamulaştırmanın yalnızca şeklen hukuka uygun olmasının yeterli olmadığını; müdahalenin sonuçlarının da anayasal güvenceler çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

7. Kamulaştırma Bedelinin Gerçek Karşılığı Yansıtması

Kamulaştırmada taşınmaz malikinin mülkiyet hakkının korunmasının temel araçlarından biri, taşınmazın gerçek karşılığının belirlenmesidir.

2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 11. maddesi, kamulaştırma bedelinin belirlenmesinde dikkate alınacak unsurları düzenlemektedir.

Bu kapsamda taşınmazın niteliği, yüzölçümü, vergi beyanları, resmi makamlarca yapılan kıymet takdirleri, gelir durumu, emsal satışları ve değerini etkileyen diğer objektif ölçütler değerlendirilir.

Özellikle arsa niteliğindeki taşınmazların emsal satışlara göre, tarım arazilerinin ise kanunda öngörülen gelir esaslı değerleme yöntemleri çerçevesinde incelenmesi önem taşımaktadır.

Taşınmazın bulunduğu bölgenin gelişmişlik düzeyi, ulaşım imkânları ve kullanım özellikleri gibi hususlar da değerleme bakımından etkili olabilir.

Ancak kamulaştırma nedeniyle meydana gelen değer artışlarının veya kanunen dikkate alınmaması gereken unsurların hesaplamaya dahil edilmemesi gerekir.

8. Kamulaştırmadan Vazgeçme ve Geri Alma Hakkı

Kamulaştırma işlemlerinde, idarenin kamulaştırmadan vazgeçmesi veya belirli koşullarda taşınmazın eski malikine geri dönmesi gündeme gelebilir.

2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 21. maddesinde idarenin kamulaştırmadan tek taraflı vazgeçmesi, 22. maddesinde tarafların anlaşmasıyla vazgeçme ve devir, 23. maddesinde ise mal sahibinin geri alma hakkı düzenlenmiştir.

Geri alma hakkının doğması bakımından taşınmazın kamulaştırma amacına uygun kullanılıp kullanılmadığı, kanuni süreler ve diğer koşullar önem taşımaktadır.

Bu nedenle kamulaştırılmış bir taşınmazın kamu hizmetinde kullanılmaması, her durumda ve kendiliğinden mülkiyetin eski malike döneceği anlamına gelmemektedir.

Geri alma hakkının doğup doğmadığı, ilgili kanuni düzenlemeler ve somut olayın özellikleri çerçevesinde değerlendirilmelidir.

9. Sonuç ve Hukuki Değerlendirme

Kamulaştırma, kamu hizmetlerinin yürütülmesi bakımından idareye tanınmış önemli bir yetki olmakla birlikte, bireyin mülkiyet hakkına doğrudan müdahale niteliği taşımaktadır.

Bu nedenle kamulaştırma işlemlerinde kamu yararı kararının bulunması tek başına yeterli değildir. İşlemin kanuni usullere uygun yürütülmesi, idari işlem unsurları yönünden hukuka uygun olması ve taşınmaz malikinin mülkiyet hakkına ölçüsüz müdahalede bulunulmaması gerekmektedir.

Kamulaştırma işleminin iptali ile kamulaştırma bedelinin tespiti farklı hukuki süreçler olduğundan, taşınmaz malikinin başvurabileceği yolların ve sürelerin ayrı ayrı değerlendirilmesi önem taşımaktadır.

Özellikle taşınmazın gerçek ekonomik değerinin belirlenmesi, kamulaştırma işleminin kamu yararı amacıyla bağlantısının incelenmesi ve anayasal mülkiyet hakkı güvencelerinin gözetilmesi, kamulaştırma hukukunun temel koruma mekanizmalarını oluşturmaktadır.

Kaynakça ve Atıflar

I. Mevzuat

1. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, m. 13, 35, 46 ve 125.

2. 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu, m. 3, 5, 6, 8, 10, 11, 14, 21, 22 ve 23.

3. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, m. 2.

4. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne Ek 1 No.lu Protokol, m. 1.

II. Yargı Kararları

1. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Sporrong ve Lönnroth/İsveç, Başvuru No: 7151/75 ve 7152/75, 23.09.1982.

2. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, James ve Diğerleri/Birleşik Krallık, Başvuru No: 8793/79, 21.02.1986.

III. Akademik Kaynaklar

1. Gözler, Kemal, İdare Hukuku, Ekin Yayınevi, Bursa.

2. Günday, Metin, İdare Hukuku, İmaj Yayınevi, Ankara.

3. Tan, Turgut, İdare Hukuku, Turhan Kitabevi, Ankara.

Kaynak notu: Akademik eserler konuya ilişkin temel başvuru kaynaklarıdır; belirli bir baskı ve sayfa üzerinden doğrudan alıntı yapılmamıştır. Bu makaleye doğrulanmamış Yargıtay veya Danıştay karar numarası eklenmemiştir.